جبار - سگ بزرگ - سگ کوچک

جبار (Orion) :

صورت فلکی جبار یکی از زیبا ترین صور آسمان شب می باشد که در طول زمستان در حدود ساعت 10 شب در آسمان نمایان است. نام های دیگر این صورت شکارچی یا بزرگ منش است.

 

                   

 

شکارچی طوری در آسمان قرار گرفته که گرز و سپر خود را به همسا یه اش ، گاو یا ثور نشان می دهد. بر اساس اسطوره های قدیمی جبار، پسر پوزئیدون (فرمانروروای دریاها) محسوب می شد که به دلیل غرور بیش از حد خود توسط نیش عقرب کشته شد.به همین دلیل به تقاضای معشوقه اش همواره در آسمان در مقابل عقرب قرار دارد ؛ در واقع وقتی عقرب از شرق طلوع می کند ، جبار در قسمت غربی آسمان است.

                   

جبار شامل ستاره های درخشان فراوانی است.ستاره ی آلفای آن (ابط الجوزا – Betelgeuse) ستاره ای قرمز رنگ از قدر ۵/۰ است که در فاصله ی 310 سال نوری از زمین قرار گرفته است. جالب توجه است که قطر این ستاره از مدار مریخ به دور خورشید بزرگ تر است. ستاره ی بتای آن نیز یکی از ستاره های درخشان آسمان با قدر ۱/۰ و فاصله ی 910 سال نوری است.

از اجرام غیر ستاره ای موجود در این صورت فلکی می توان از سحابی های M42 و M43 نام برد که نام های آن ها به ترتیب "سحابی بزرگ جبار" و "سحابی سر اسب" می باشد.

 

 

کلب اکبر (Canis Major) و کلب اصغر (Canis Minor):

صورت های کلب اکبر و کلب اصغر نماینده ی دو سگی هستند که شکارچی را دنبال می کنند. در نقشه های قدیمی سگ طوری نشان داده می شده که بر پای عقبی خود ایستاده بود.

 

 

ستاره ی آلفای کلب اکبر – شعرای یمانی (Sirius) – که پر نور ترین ستاره ی آسمان شب است ، دارای قدر ۴۴/۱- و فاصله ی آن از ما فقط 8/8 سال نوری است. (پنجمین ستاره ی نزدیک به منظومه ی شمسی) این ستاره دارای همدمی از نوع "کوتوله ی سفید" (White Duarf) می باشد.

 

ستاره ی آلفای کلب اصغر – شعرای شامی (Procyon) – قدرش ۴/۰ و فاصله اش ۴/۱۱ سال نوری است.

 

آلفا های این سه صورت فلکی زمستانی مثلثی را تشکیل می دهدند که به "مثلث زمستانی" معروف است.

ذات الکرسی (Cassiopeia) و قیفاووس (Cepheus)

ذات الکرسی (Cassiopeia)  :

ذات الکرسی که یکی از صور دور قطبی است ، همسر قیفاووس و مادر آندرومدا می باشد. ذات الکرسی به زیبایی دختر خود نسبت به پریان دریا مغرور می شود که همین خشم غول دریا را بر می انگیزاند.

این صورت فلکی به شکل M  یا W در آسمان ظاهر می شود. آلفای ذات الکرسی – صدر ذات الکرسی – ستاره ای تقریبا متغیر و از قدر 2/2 می باشد که فاصله ی آن تا زمین 120 سال نوری است.

در این صورت فلکی نسبتا کوچک تعدادی خوشه و سحابی قرار گرفته که با دوربین دوچشمی قابل رویت می باشند.

از طریق این صورت فلکی نیز می توان ستاره ی قطبی و در نتیجه جهت شمال را یافت ؛ به طوری که اگر نیمساز زاویه ی باز تر M یا W را رسم کرده و ادامه دهیم ، به اولین ستاره ی نسبتا پر نوری که می رسیم ، ستاره ی قطبی خواهد بود.

   

قیفاووس (Cepheus) :

قیفاووس ، همسر ذات الکرسی ، یکی از صور فلکی دور قطبی است و شکل ظاهری آن ، برج یک کلیسا یا یک نقاشی کودکانه از یک خانه را تداعی می کند

این صورت فلکی فلکی ستاره های نسبتا کم فروغی دارد. ستاره ی آلفای آن که "ذراع الیمین" (شانه یا بازو) نام دارد، ستاره ای از قدر 2/4 می باشد که به فاصله ی 49 سال نوری از ما قرار گرفته است. ستاره ی دلتای آن یک ستاره ی متغیر است که چون برای نخستین بار کشف شد ، این گونه ستاره ها را "قیفاووسی ها" می  نامند که در آینده به تفصیل به آن می پردازیم. همچنین قدیمی ترین خوشه ی باز ستاره ای به نام NGC 188 در این صورت فلکی قرار گرفته است.

                            

برساووش (کیکاووس – Perseus )

برساووش (کیکاووس – Perseus ):

برساووش ، پسر زئوس از قهرمانان آسمان می باشد که "مدوسا" – هیولای بالداری که هر کس به موهایش نگاه می کرد به سنگ تبدیل می شد – را از بین برد. سپس دختر زیبایی را که به زنجیر کشیده شده بود (امراه المسلسله یا آندرومدا) آزاد کرد.

صورت فلکی برساووش کانون نور باران بارش شهابی برساووشی است که هر سال در نیمه ی دوم مرداد ماه با ZHR = 50  (میانگین تعداد شهاب ها در ساعت) اتفاق می افتد.

    

                           

ستاره ی بتای برساووش - "راس الغول" یا ستاره ی جن (چشم مدوسا) – ستاره ای براق و متناوب است که به فاصله ی 105 سال نوری از زمین قرار دارد. منظور از ستاره ی متناوب ستاره ای است که درخشندگی آن متغیر است. برای مثال درخشندگی راس الغول به طور منظم از قدر 2/1 به قدر 3/4 تغییر می کند. دلیل این امر دوتایی بودن آن است که بعدا به تفصیل به آن خواهیم پرداخت. 

 

 

آندرومدا (Andromeda)

 

از معروف ترین اساطیر یونانی داستان آندرومدا و برساووش است. بر اساس این اسطوره آندرومدا که فرزند ذات الکرسی و قیفاووس است ، توسط پدرش به زنجیر آویخته شد تا قربانی غول دریایی شود ؛ تا این که برساووش برای نجات او سر رسید و غول دریایی را از بین برد و سرانجام با آندرومدا ازدواج کرد. این غول دریایی همان صورت فلکی نهنگ یا قیطس(Cetus) است که در آسمان در نزدیکی این صور قرار دارد.

آلفای آندرومدا "راس المسلسله" یا "سره الفرس" نام دارد که ستاره ای از قدر 2/1 می باشد و در فاصله ی 100 سال نوری از زمین قرار گرفته است.

 

 

"کهکشان آندرومدا" ( NGC 224  یا M۳۱ ) که دور ترین جرم آسمانی است که می توان با چشم غیر مسلح رصد کرد ( فاصله = ۲۲۰۰۰۰۰سال نوری) در این صورت فلکی قرار دارد و با چشم عادی به صورت لکه ای کم فروغ قابل مشاهده است. این کهکشان نخستین بار توسط "عبدالرحمن صوفی رازی" کشف شده که لقب "پدر نجوم جهان" را نیز به خود اختصاص داده است. M31 دارای دو قمر کهکشانی نیز می باشد که M32 و M110 نام دارند.

 

                        *******

 

 

صورت های فلکی

حال که با کلیت کره ی آسمان آشنا شدید ، به آشنایی با صورت های فلکی می پردازیم. صورت فلکی (constellation) مجموعه ای از ستاره هاست که با یکدیگر شکلی را در آسمان پدید می آورند و بر اساس آن شکل نامگذاری می شوند؛ مانند مثلث – گاو – شکارچی – شیر – عقرب و ... . پیشینیان با قدرت تخیل بالایی که داشتند این اشکال خلق شده در ذهنشان را روی کره ی آسمان پیاده کرده و برای آن ها داستان هایی شنیدنی نیز ساخته اند. آن ها از همان دوران سعی می کردند که این اشکال را به نحوی ثبت کنند که دست نبشته هایشان امروزه در موزه ها نگهداری می شود.

شاید می‌شد ستاره‌ها را بر اساس بعد و ميل و درجه قوس در آسمان طبقه‌بندی کرد ولی پایبندی به این صورت‌های فلکی در واقع راهی برای حفظ ارزشها و تاریخ انسانها است. انسانها هزاران سال به آسمان پر ستاره بالای سرشان نگریستند و داستان سرایی و اسطوره پردازی کردند. نامگذاری صورت‌های فلکی دارای نظم است. صورت‌های فلکی کهن به سه دسته

تقسیم می‌شوند:

1 - حیوان‌ها و چیزهایی که با آب در ارتباطند.

2 - انسان‌ها و حیواناتی که در روی زمین‌اند.

3 - مخلوقات افسانه‌ای که به هوا پر می‌کشند.

 

شگفت آنکه هر یک از این دسته‌ها در بخشی از آسمان جمعند. پرندگان و موجودات هوایی در نزدیکی قطب شمال دایرة‌البروج هستند و صورت‌های زمینی همچون کمربندی دور آنها را گرفته‌اند. موجودات آبزی هم در جنوب و زیر استوای سماوی جا دارند.

کل کره ی آسمان (نیمکره ی شمالی ونیمکره ی جنوبی) شامل 88 صورت فلکی است که نقشه های گوناگونی از آن ها در دسترس می باشد.

 

 

برای دریافت تصویر با کیفیت بالاترلطفا به این آدرس میل بزنید : spacegirl uv @ yahoo.com

 در هر منطقه از کره ی زمین با توجه به عرض جغرافیایی آن ستارگان طلوع و غروب می کنند؛ اما بعضی از آن ها که همیشه بالای افق هستند و غروبی ندارند دائم الطلوع یا دور قطبی و برخی دیگر که هیچ گاه در آسمان منطقه ظاهر نمی شوند دائم الغروب نامیده می شوند. ستارگان دورقطبی حتی روز هنگام نیز در آسمان هستند اما به دلیل ازدیاد نور خورشید قادر به رصد آنها نیستیم. صورت های فلکی دور قطبی شمالی (مربوط به نیمکره ی شمالی کره ی زمین که شامل ایران نیز می شود) دب اکبر – دب اصغر – ذات الکرسی – تنین و قیفاووس می باشند. لازم به ذکر است که ستارگان دور قطبی همه ی مناطق زمین یکسان نیست و وابسته به عرض جغرافیایی آن منطقه می باشد.در تصویر زیرنقشه ی این صورت ها را می توانید مشاهده نمایید.

ستاره ی قطبی که بیان کننده ی جهت شمال برای ما می باشد پر نور ترین ستاره از صورت فلکی دب اصغر می باشد و عموما به وسیله صورت فلکی دب اکبر شناسایی می شود.

نامگذاری ستاره ها : اغلب نام گذاری هر ستاره از یک صورت فلکی به طوری است که حرفی یونانی به صورت پیشوند بر نام صورت فلکی اضافه می شود. چگونگی انتخاب حرف یونانی بر اساس نورانیت ستاره انجام می شود؛یعنی پر نورترین ستاره با آلفا،ستاره ی بعدی (از لحاظ درخشندگی)با بتا و ... نشان داده می شوند. ( حروف یونانی در عکس های زیر قرار داده شده است.) در نام گذاری ستاره ها استثناء هایی نیز وجود دارد که آن ها نام مخصوص به خود را دارند؛دلیل این امر شهرت این ستاره ها می باشد. مانند جدی (ستاره قطبی) در صورت فلکی دب اصغر.

 

12 صورت فلکی از 88 تا مربوط به دایره البروج می باشند. در واقع خورشید طی حرکت سالیانه ی خود به دور زمین (حرکت ظاهری) از این 12 صورت فلکی گذر می کند که به طور میانگین هر کدام از آن ها را در 30 روز می پیماید؛ همین امر موجب ایجاد 12 ماه یا به عبارت دیگر 12 برج در سال شمسی شده است.

               

اكنون به وسيله ي يك نقشه ي آسمان مي توانيد در منطقه اي به دور از آلودگي نوري و آلودگي هوا به رصد آسمان پرستاره بپردازيد و صور فلكي مختلف را شناسايي كنيد. اين كار به شرطي امكانم پذير است كه نقشه را در جهت درستي بالاي سر خود بگيريد.

 

 

کره آسمان

آیا تا کنون شب هنگام به آسمان نگریسته اید؟
آیا هیچ گاه از خود پرسیده اید که چرا بشر آسمان را به صورت کره می بیند؟

ناظر زمینی آسمان را به صورت کره ای می بیند که هم مرکز با کره زمین و شعاع آن بی نهایت می باشد. بر سطح درونی این کره نقاط نورانی و ریزی وجود دارد که همان ستاره ها هستند. از آن جا که فاصله ی ستاره ها از ما بسیار زیاد است و چشم انسان قادر به تمایز فواصل آن ها از یکدیگر نیست ، ما همه ی ستاره ها را در یک فاصله می بینیم ؛ تنها شکل هندسی ای که با این شرایط می توان براورد کرد ، کره است. همانطور که از تعریف کره بر می آید ، کره ، مکان هندسی نقاطی از فضاست که از یک نقطه ی معین به یک فاصله باشند.

برای تعیین موقعیت ستاره ها بر روی کره سماوی , همانند تعیین موقعیت مکان های مختلف بر روی کره زمین , به مختصات نیازمندیم. دستگاه های مختصات  سماوی مختلفی وجود دارد که یکی از آن ها "دستگاه مختصات استوایی" می باشد. بر اساس این دستگاه مختصات ، استوایی با نام استوای سماوی برای کره ی سماوی تعریف می شود که امتداد همان استوای زمین است و خطوطی فرضی به موازات آن استوا تا قطبین را به ۹۰ درجه تقسیم میکند که "میل" نامیده می شوند. بر اساس قرارداد ، میل های جنوبی ( زیر خط استوا ) را با علامت منفی از میل های شمالی ( بالای خط استوا ) متمایز می کنیم. بر این اساس میل قطب جنوب سماوی ۹۰- درجه خواهد بود.در واقع میل بر روی کره ی آسمان مانند عرض جغرافیایی بر روی کره ی زمین است. علاوه بر استوای سماوی دایره ی دیگری نیز بر روی کره ی آسمان وجود دارد که مسیر حرکت ظاهری خورشید را در طول یک سال مشخص می کند ؛ این دایره "دایره البروج" نامیده می شود. صفحه ی استوای سماوی و دایره البروج که با هم زاویه ای در حدود  ۵/۲۳ درجه می سازند ، یکدیگر را در دو نقطه قطع می کنند که به این دو نقطه اعتدالین (اعتدال بهاری و اعتدال پاییزی) کفته می شود. دو نقطه بر روی دایره البروج که بیشترین فاصله را از استوای سماوی دارند نیز انقلابین (انقلاب تابستانی و انقلاب زمستانی) می خوانند. همچنین خطوط فرضی دیگری همانند نصف النهار ها بر روی کره ی زمین روی کره ی آسمان نیز وجود دارد که دو قطب آن را به هم متصل می کند. این خطوط تعیین کننده ی طول سماوی اجرام هستند که به آن بعد گفته می شود.بعد بر روی کره ی آسمان معادل طول جغرافیایی بر روی کره ی زمین است. نصف النهار ها کره ی آسمان را به ۳۶۰ درجه یا ۲۴ ساعت تقسیم میکنند. همانطور که برای تعیین طول جغرافیایی روی زمین ، به طور قراردادی یکی از نصف النهارها را به عنوان نصف النهار مبدا (نصف النهار گرینویج) انتخاب می کنیم ، بر روی کره ی آسمان هم نصف النهار مبدا نصف النهاریست که از نقطه ی اعتدال بهاری می گذرد و هر چه از اعتدال بهاری به سمت شرق می رویم ، بعد بیشتر می شود. با استفاده از بعد و میل می توان موقعیت اجرام بر روی کره ی سماوی را تعیین کرد. بعد و میل همه ی اجرام در بازه های زمانی بلند مدت (۱۰۰۰ سال) منحصر به فرد است ؛ یعنی هیچ دو جرمی وجود ندارد که بعد و میل آن ها برابر باشدو بعد و میل یک جرم برای مدت زیادی ثابت است. (بعد و میل اجرام به دلیل حرکات زمین در بازه های زمانی طولانی متغیر است که بعدا بیش تر راجع به آن توضیح خواهیم داد.)