عقرب ( كژدم – Sco – scorpius ):

 

صورت فلكي عقرب يكي از صور فلكي زيباي آسمان شب است. اگر با دقت به اين صورت فلكي نگاه كنيد خواهيد ديد كه شباهت زيادي به عقرب دارد.مخصوصا قسمت انتهايي اين صورت كه به شكل دم عقرب ظاهر مي گردد.

 

 

در روايتي عقرب  با نیش خود ، جبار ، این صورت فلکی فصل زمستان را کشته است.و طبق خواسته ي جبار، اين دو صورت فلكي در دو سمت مقابل هم در آسمان قرار داده شده اند. زمانی که عقرب طلوع می کند ، جبار غروب می نماید.

عقرب از صورت هاي فلكي منطقة البروج است، يعني از آن دسته صور فلكي مي باشد كه خورشيد و ماه و سيارات از آن عبور مي كنند. در طول هر ماه قمري چند شب، ماه از محدوده اين صورت فلكي عبور ميكندكه اصطلاح قمر درعقرب در اين مورد بكار ميرود، كه طبق احكام نجوم شروع بعضي كارها در اين حالت توصيه نمي شود.

صورت فلکی عقرب در امتداد کهکشان راه شیری در کنار قوس واقع شده است، بنابراین از لحاظ اجرام آسمانی غنی می باشد.

 

 

 

آلفای عقرب همان ستاره قلب العقرب بوده (ANTARES) که معنای انگلیسی آن "رقیب مریخ" است. علت این رقابت ، سرخ رنگی این ستاره در مقیاس با رنگ سیاره مریخ سرخ روست. این ستاره یک ابر غول بوده و حدود 600 برابر خورشید و قدر 1 می درخشد. قلب العقرب دارای یک همدم آبی رنگ از قدر 5 می باشد و فاصله آن 600 سال نوری است.این صورت فلکی ، در عرضهای شمالی کمی بالاتر از سطح افق ظاهر می شود و نور ستارگان آن بعلت پیمودن مسیر بیشتری در جو زمین همواره چشمک می زنند.

 

 

                                       

 

عقرب شامل بیش از 2جین خوشه ستارهای با قدر 7 و 8 استکه در 2 طرف دم عقرب قرار گرفته اند.   M7قدر سوم و M6 خوشه پروانه جسمی عالی است با هر وسیله رصدی با قدر چهارم ، هر دو از خوشه های باز درخشان هستند ، در حالی که M4  یک خوشه کروی قدر ششم است و در تلسکوپ بسیار زیباست. M80  که یک خوشه کروی با قدر ظاهری 7.5 است نیز در این صورت فلکی قرار دارد.

تصوير زيباي خوشه ي M7 را در عكس زير ميبينيد.

 

 

 

 

عكس زير نيز توسط "آقاي رجبي" ( از اساتيد عكاسي نجومي انجمن نجوم آماتوري ايران) ،‌ در كاروانسراي قصر بهرام، در اردبهشت ماه 85 گرفته شده است.

 

          

 

 

مثلث تابستانی ( summer triangle )

 

 

مثلث تابشتاني تشكيل شده از سه ستاره ي  پر نور شب هاي تابستان كه هر يك از اين ستاره ها مربوط به يك صورت فلكي مي باشند.

 

ستاره هاي آلفاي شلياق & آلفاي دجاجه و آلفاي عقاب & سه راس اين مثلث را تشكيل مي دهند.هر يك از اين سه ستاره نام خاص ديگري نيز دارند.به آلفاي شلياق " نسر واقع - Vega " & به آلفاي دجاجه " دنب - ردف - Deneb " و به آلفاي عقاب " نسر طائر- Altair "مي گويند.

 

 

كهكشان راه شيري از ميان اين مثلث عبور مي كند كه در عكس زير هاله ي كهكشان راه شيري به تصوير كشيده شده است.اين هاله فقط در مكان هايي كه به دور از آلودگي هاي نوري باشد به صورت يك هاله ي بسيار زيبا قابل رويت است.

 

 

براي يافتن مثلث تابستاني كافي است تا اندكي در آسمان تابستان تمركز كنيم و 3 ستاره ي پر نور آن را تشخيص بدهيم.براي حصول اطمينان از صحت اتنخاب خود ، بايد سه صورت فلكي شلياق ، عقاب و دجاجه را به خوبي بشناسيم.

 

 

********

شلياق (‌ چنگ رومي – Lyr – Lyra ) :

 

 

يكي از صور فلكي كوچك و زيباي آسمان شلياق نام دارد.كه به شكل چنگ يا سازي در نظر گرفته مي شود.

 

 

طبق اساطير يوناني ، هرمس ( Hermes ) که  در بين رومی ها با نام " مركوري " مشهور بود ،  پیک خدایان بود.در روزي از روز ها كه براي تفريح به بيرون رفته بود، لاک پشتی را در ساحل پیدا کرد و از لاك پشت چنگ سحر آمیزی ساخت که بعد ها به دست  ارفئوسorpheus)  - مشهور به نیمه خدای چنگ نواز) افتاد و او چنگ را نواخت تا نیروهای هادس Hades) – مشهور به خدای عالم ارواح و برادر زئوس) را جادو کند تا همسر دوست داشتنی او ، ایوریدیس ( Eurydice ) را آزاد نماید.

 

 

معمولا براي پيدا كردن شلياق در آسمان از ستاره ي آلفاي اين صورت فلكي استفاده مي كنند.اين ستاره با نام نسر واقع ( Vega – در عربي به معناي كركس نشسته )‌ به عنوان پنجمين ستاره ي درخشان آسمان و دومين ستاره ي پر نور نيم كره ي شمالي محسوب مي شود.قدر اين ستاره 03/0 و در فاصله ي 26 سال نوري از  ما است . همچنين اين ستاره يه عنوان يكي از همسايه هاي خورشيد شمرده مي شود.چرا كه تنها 27 سال نوري از آن فاصله دارد.

اما براي يافتن شلياق ، نمي توان تنها به درخشندگي نسر واقع افاقه كرد.چون احتمال اينكه چشم در تشخيص آن دچار اشتباه شود بسيار است.لذا براي حصول اطمينان از صحت يافتن شلياق از متوازي الضلاع كنار نسر واقع استفاده مي كنند . در شكل زير اين متوازي الاضلاع قابل مشاهده است.

ستاره بتا تا زمین 300 سال نوری فاصله دارد و به عنوان اولين ستاره ی گرفتی محسوب می شود. دو ستاره آن چنان به هم نزدیکند جریان های گاز داغ از آنها به بیرون پرتاب می شود و بتا دارای قدر متغیر از 3/3 تا 3/4 در مدت 9/12 روز است.

 

 

*********

دجاجه ( قو - ماکیان  Cyg -     ) :Cygnus - 

 

 

دجاجه صورت فلكي روشن و وسيعي است كه شكل ظاهري آن به صورت پرنده اي است با بال هاي بر افراشته و گردني دراز .

 

 

دجاجه به علت قرار گرفتن در كهكشان راه شيري داراي خوشه هاي ستاره اي فراوان به همراه سحابي هاي زيادي مي باشد.

 

 

آلفاي دجاجه " دنب – ردف - Deneb " نام دارد كه در عربي به معناي دم است.اين ستاره ي ابرغول با قدر 3/1 يكي از درخشانترين ستاره هاي كهكشان راه شيري است و درخشندگي اش حدود 60000 برابر خورشيد است. اگر اين ستاره در فاصلة نزديكي قرار مي گرفت، شب هاي ما را همچون روز روشن مي كرد. اما اكنون در فاصلة 1500 سال نوري از ما به صورت ستاره اي با قدر 3/1 ديده مي شود.

ستاره ي بتا ، ستاره اي دوتايي و بسيار زيبا با نام منقار دجاجه ، با فاصله ي 390 سال نوري مي باشد. با چشم مسلح نمي توان زيبايي هاي اين ستاره دوتايي را ديد. ولي اگر با تلسكوپ به آن بنگريم ، دو ستاره با رنگ هاي طلايي و آبي مي بينيم كه شايد به سختي بتوانيم چشم از اين ستاره ي زيبا برداريم!

 

 

 

در تصوير زير ستاره هاي اين صورت فلکی را مي توان ديد.

 

 

********

عقاب ( Aquila – Aqi ) :

 

 

صورت فلكي عقاب را در جهان غرب ، از 1200 سال قبل از ميلاد به عنوان يك پرنده مي شناختند كه در امتداد راه شيري تابستانه قرار گرفته است.

 

 

ستاره ي آلفاي عقاب از جمله ستاره هاي درخشان آسمان و در وسط سه ستاره ي تشكيل دهنده ي بال عقاب قرار گرفته است. اين ستاره را با نام هاي " روشن الطير – نسر طائر – Altair " نيز مي خوانند. اين ستاره با قدر 8/0 به عنوان يازدهمين ستاره ي درخشان آسمان شب و يكي از سه راس مثلث تابستاني  محسوب مي شود.

 

 

 

 

حال كه با مثلث تابستاني آشنا شديد ، يك عكس از آسمان را در اين پست قرار مي دهيم . سعي كنيد كه سه صورت فلكي ياد شده را در اين عكس بيابيد.به عنوان تمرين ، كار مفيدي است! پیشنهاد می کنیم که این عکس را ذخیره و سپس با اندزه های بزرگ تر نظاره گر باشید .

 

 

 

دب اصغر ( خرس كوچك – Umi ) - اژدها ( Dra – draco – تنين )

دب اصغر يكي از صورت هاي فلكي دور قطبي است كه همواره در آسمان ايران قابل رويت است.

                  

اين صورت فلكي توسط طالس (‌ستاره شناس يوناني )‌ مطرح شده است.

در اساطير يوناني خرس كوچك در واقع همان " arcas " فرزند كاليستو بوده كه در اثر تجاوز هرا به کالیستو به  طور ناخواسته به دنيا آمد.طبق روايتي كاليستوي مادر محكوم است كه به دور خرس كوچك بچرخد بي آنكه به او دسترسي پيدا كند.در روايتي ديگر دب اصغر در نقش دختري كوچك ظاهر مي شود كه شكارچيان و دريا نوردان و مسافران را رهنمايي مي كرد.به طور مثال در افسانه ي جالي كه مربوط به بوميان آمريكا است، گروهي از شكارچيان راه خود را گم كرده بودند كه با دعاهايشان ناگهان دختري ظاهر مي شود كه آن ها را به سوي منزلشان راهنمايي مي كند.داستان هاي اساطيري زيبا و متفاوتي از ماجراهاي دب اصغر و دب اكبر وجود دارد كه ما از بیان آنها در اين قسمت اجتناب ميكنيم.

 

 

درخشان ترين ستاره ي اين صورت فلكي ، ستاره ي قطبي (‌ جدي –آلفاي دب اصغر – polaris  ) نام دارد . اين ستاره تنها ستاره اي در نيمكره ي شمالي است كه به نظر مي رسد اصلا حركت ندارد.علت آن هم قرار گرفتن ستاره ي قطبي در امتداد محور كره ي زمين است كه از قطب شمال مي گذرد.به اين ترتيب با چرخش زمين ، اين ستاره ثابت به نظر مي آيد.در حالي كه بقيه ستارگان در اطراف آن مي چرخند.ستاره ي جدي همواره شمال آسمان را نشان مي دهد.در حال حاضر اين ستاره دارای فاصله اي كمتر از يك درجه تا موضع واقعي شمال سماوي است و در سال 2105 میلادی به نزديك ترين فاصله ي خود تا قطب مي رسد.خيلي از افراد به اشتباه تصور مي كنند كه ستاره ي قطبي بايد درخشان ترين ستاره باشد ، در حالي كه اين ستاره با قدر 2 ، چهل و نهمين ستاره ي درخشان آسمان شب محسوب مي شود.

 

 

                                    

 

در تصوير زير دب اكبر به همراه دب اصغر  آمده است.

 

كشيده ترين صورت فلكي آسمان شب " اژدها " نام دارد.اين صورت فلكي نيز از صور دور قطبي است.

شامل تعدادي ستاره ي كم فورغ و پراكنده است كه به صورت خطي پشت سر هم قرار گرفته اند.

 

 

سر اژدها از 4 ستاره تشكيل شده است كه در نزديكي ستاره ي نسر واقع (‌ آلفا ي صورت فلكي چنگ رومي يا شلياق ) قرار دارند و دم اژدها در اطراف صورت فلكي خرس كوچك پيچيده شده است.من همواره براي سهولت در يافتن اژدها از قسمت انتهايي دم آن استفاده مي كنم كه در بين دو خرس كوچك و بزرگ قرار گرفته است.

 

 

آلفاي اژدها ( ثعبان يا ذيخ ) در حدود 4000 سال پيش به عنوان ستاره ي قطبي بوده و به دليل حركت تقديمي زمين ، هم اكنون آلفاي دب اصغر ، ستاره قطبي است.ستاره ي ثعبان در حال حاضر ديگر اهميت چنداني ندارد.اما زماني كه كه عنوان ستاره ي قطبي را باراي براي مصريان داشته ، اين افراد ساخت معابد خود را با ثعبان درآُسمان توجيه مي كردند.قدر اين ستاره 7/3 و فاصله اش  تا زمين 230 سال نوري است.

ستاره ي بتاي اژدها به نام راس الثعبان ( سر اژدها )‌ داراي قدر 8/2 در فاصله ي 490 سال نوري است.

 

دب اكبر ( خرس بزرگ - UMa - URSA MAJOR )

دب اكبر يكي از مشهورترين و پر داستان ترين صورت هاي فلكي است كه اكثر مردم نام آن را شنيده اند.

دب اكبر يكي از صورت هاي دور قطبي است و در اكثر شب ها در آسمان نيم كره ي شمالي ديده مي شود.شايد به همين دليل بوده است كه قصه پردازي در مورد آن بسيار است..!

نام فارسي دب اكبر " خرس بزرگ" است. همچنين هفت ستاره ی پر نور آن که به شکل آب گردان است با نام هاي هفتورنگ - هفت برادران - هفت داوران و ميهن نيز خوانده مي شد.

طبق اساطير يونان اين خرس همان " كاليستو " معشوقه ي زئوس و دختر شاه آركاديا است.كه زئوس برای محافظت از او ( احتمالا در برابر هرا ) او را به خرس تبديل كرده و سپس در آسمان قرارش داد.

بر اساس افسانه اي ديگر اين خرس ، راهنماي خرس هاي زمين براي تشخيص زمان خواب زمستاني مي باشد.

اعراب نيز دب اكبر را به صورت تابوتي كه عده اي آن را حمل مي كنند ، مي ديدند.

در تصاوير زير ستاره هاي اصلي اين صورت فلكي نمايان است.

 

 

دب اكبر داراي 87 ستاره ي است . آلفاي دب اكبر ( دوبه ) داراي قدر " يك " مي باشد كه به خوبي قابل رويت است.

                   

هفت ستاره ي اصلي اين صورت فلكي شكلي شبيه ملاقه ، خيش ( گاو آهن ) يا يغلاوي ( ظرف غذاي سربازان ) است.

ستارگان دوبه ( آلفا - Dubhe ) و مراق ( بتا - merak ) در اين صورت فلكي به نام "‌ دو راهنما " مشهور هستند كه از آنها براي جهت يابي و يافتن ستاره قطبي استفاده مي شود. اگر از مراق به دبه خطي فرضي رسم شود و از همان جهت به اندازه ي 5 برابر فاصله ي آن دو ،امتداد دهيم به يك ستاره ي نسبتا پر نور به نام ستاره ي قطبي ( poolster ) ميرسيم . حال اگر به سمت ستاره ي قطبي بايستيم ، روبرو شمال ، سمت راست شرق، پشت سر جنوب و سمت چپ غرب مي باشد.

        

اولين ستاره ي دسته ي ملاقه ( انتهاي دم خرس بزرگ ) همان بنات النعش ( alkaid - Benet naish ) است.

دومين ستاره دسته ي ملاقه را عناق ( Mizar ) مي نامند . چسبيده به اين ستاره ، ستاره ي كم فروغ ديگري سوسو مي زند كه‌ سها ( alcor ) نام دارد كه در قديم براي سنجش بينايي افراد به كار برده مي شد. 

چند تعریف

در اين پست به بيان چند تعريف نجومي مي پردازيم تا در پست هاي بعدي از آنها استفاده نماييم. قطبين زمين : بالاترين و پايين ترين نقاط زمين نسبت به استوا كه به قطب شمال و قطب جنوب موسوم هستند.

طول جغرافيايي و نصف النهار :به هر كماني كه از قطب شمال زمين به قطب جنوب وصل كنيم طول جغرافيايي يا نصف انهار می گویند.در اين تقسيم بندي سراسر كره ي زمين را ۳۶۰ نصف انهار پوشش داده است.

نصف النهار مبدا : به نصف انهار ي كه از گرينويچ (ناحيه اي نزديك شهر لندن در انگلستان ) مي گذرد نصف انهار مبدا گويند.لازم به توضيح است كه در زمان هاي بسيار دور اين مكان مبدا ناحيه اي از كشور عزيزمان ، ايران بوده است كه طي يك قرارداد با حاكمان بي خرد آن زمان به گرينويچ انگلستان انتقال يافت !

عرض جغرافيايي: به هر دايره ي فرضي كه موازي با استوا بر روي زمين رسم شود عرض جغرافيايي ميگويند كه بر حسب درجه مي باشد.بر اين اساس استوا عرض جغرافيايي صفر درجه و قطب شمال و جنوب به ترتيب ۹۰ + و ۹۰ - مي باشند.

استوا : دايره اي است فرضي كه كره ي زمين را به دو قسمت مساوي كه نيم كره ي شمالي و نيم كره ي جنوبي نام دارند ، تقسيم مي كند.

كره ي آسمان : از امتداد كره ي زمين تا بي نهايت كره ي بزرگي به دست مي آيد كه به آن كره ي سماوي يا كره ي آسمان گويند كه ظاهرا ستارگان بر روي آن قرار دارند.

استواي سماوي : از امتداد كمربند استوايي زمين تا بي نهايت و ترسيم آن بر روي كره ي آسمان داير ه ي بزرگي بدست مي آيد كه به آن استواي سماوي يا معدل النهار مي گويند و كره ي آسمان را به دو قسمت مساوي تقسيم مي كند.

ميل : به دوايري موازي استواي آسمان كه بر روي كره ي آسمان در نظر گرفته ميشود ميل (declination) مي گويند و آن را با "Dec" نشان مي دهند. ميل بر حسب درجه ميباشد.در اين سيستم استواي سماوي "صفر" و قطبين سماوي ۹۰+ و ۹۰- در نظر گرفته ميشوند.

بعد : كمان هايي كه قطب شمال سماوي را به قطب جنوب سماوي متصل مي كنند را بعد (right Assension) مي گويند و آن را با "R.A" نشان مي دهند.در اين سيستم بعد از صفر تا ۲۳ ساعت (در مجموع ۲۴ ساعت) تقسيم بندي شده است.

دايرة البروج : از ترسيم مدار چرخش زمين به دور خورشيد دايره ي بزرگي بر كره ي آسمان پديد مي آيد كه به آن دايرة البروج مي گوييم.

منطقة البروج : نواري است به پهناي ۱۸ درجه كه دايرةالبروج در مركز آن قرار دارد.در واقع به امتداد ۹ درجه بالاتر و ۹ درجه پايين تر از دايرةالبروج ، منطقةالبروج گويند.

نقاط اعتدالين : به نقاط تقاطع دايرة البروج و استواي سماوي گره (عقده - Nod - جوزهر - گوزهر) مي گويند.اين دو گره تحت عنوان اعتدال بهاري و اعتدال پاييزي شناخته مي شود و اصطلاحا به اين نقاط اعتدالين مي گويند.

نصف انهار مبدا آسماني : به كماني كه از شمال كره ي آسمان به جنوب كره ي آسمان امتداد مي يابد به نحوي كه از نقطه ي اعتدال بهاري مي گذرد را نصف انهار مبدا آسماني مي گويند.

دوره نجومي : به چرخش كامل يك سياره به دور خورشيد نسبت به يك ستاره ي ثابت را دوره ي نجومي گويند.

دوره هلالي: ‌به چرخش كامل يك سياره به دور خورشيد نسبت به زمين دوره ي هلالي گويند.

مقارنه : هرگاه زمين و خورشيد و يك سياره در يك راستا قرار گيرند به طوري كه خورشيد بين آن دو باشد مقارنه رخ مي دهد.

مقابله : هرگاه زمين و خورشيد و يك سياره در يك راستا قرار گيرند به طوري كه زمين بين آن دو باشد مقابله رخ مي دهد.

واحد نجومي : به ميانگين فاصله ي زمين تا خورشيد( ۱۵۰۰۰۰۰۰۰ كيلوتر) يك واحد نجومي گويند.

قدر ظاهري : واحد سنجش درخشندگي اجرام سماوی است. هرچه قدر جسمی کمتر باشد درخشندگی ظاهری ‌اش بیشتر می‌شود. چشم انسان قادر به ديدن اجرام تا قدر ظاهري  6+ مي باشد . قدر ظاهري خورشيد ۵/۲۶ – است.